Ir para o conteúdo

Aljamiado

Ourige: Biquipédia, la anciclopédia lhibre.
Testo aljamiado de l Mancebo d'Arébalo

Por lhiteratura aljamiada antende-se l cunjunto de obras lhiterairas scritas nua lhéngua románica peninsular cun grafies de l alifato árabe ó alefato heibraico. La palabra aljamia ben de l árabe العجَميَّة, al'ajamiyya, que yera l nome cul que denominában las lhénguas strangeiras.

Çcriçon i eitapas

[eiditar | eiditar código-fuonte]

La scrita aljamiada fui zambolbida por Mudéjares submetidos a pagar importantes tributos a partir de la cunquista crestiana i Mouriscos, puis la populaçon d'ourige muçulmana, inda mais an las camadas sociales mais baixas (specialmente camponeses), adotou la lhéngua romance açpuis de quedar an tierras crestianas, mas cunserbaba l alfabeto árabe por motibos religiosos i pula baloraçon que l Eislan dá a la caligrafie. Açpuis de la spulson defenitiba deste grupo populacional an 1609, la lhiteratura aljamiada se mantubo ne l Magrebe, an l'Ouropa i ne l Ouriente Próximo, adonde fúrun oubrigados a permanecer. Eisísten inclusibe produçones scritas sefarditas aljamiada ne l alfabeto heibraico i tamien árabes.

La maioria de ls scritos aljamiados trátan de assuntos religiosos ó jurídicos. Ne l antanto, tamien produzírun-se testos de criaçon, tanto de lhiteratura moral, de sabedorie i didática cumo de ficçon an prosa i an berso.

La lhiteratura aljamiada puode ser debidida an dues eitapas. La purmeira cumprende zde l seclo XIV, an que screbe-se l purmeiro testo d'amportáncia recoincida, l Poema de Yuçuf; anté percípios de l seclo XVI, data de la cumbersa forçada de ls muçulmanos, que a partir d'anton fúrun chamados mouriscos. Nesta eitapa, pordúzen-se testos aljamiados an Castielha i Aragon.

La segunda eitapa cumprendo to l seclo XVI anté 1609, an que produç-se la spulson definitiba de ls mouriscos spanholes. Nesta segunda fase, la scrita aljamiada çloca-se para ser predominante ne l território aragonés.

Anfin, deberíemos falar d'ua terceira fase de porduçon aljamiada ne l eisílio, puis las quemunidades spanárabes i sefarditas cuntinórun a screber an las sues lhénguas románicas ne ls lhugares adonde bírun-se oubrigados a migrar.

Época mudéjar

[eiditar | eiditar código-fuonte]

De la época mudéjar podemos çtacar, para alhá de l Poema de Yuçuf, yá amentado, la redaçon de la Soma de ls percipales mandamientos i debadamientos de la Lhei i Sunna, de l mufti de Segóbia Içe de Gebir, que data de 1462. Trata-se d'un resumo de lheis, chamadas "lheis de mouros", que terminara nun cuorpo jurídico para la regulaçon de la quemunidade muçulmana mudéjar an Castielha. Finaliza cula spulson de ls mouriscos de Castielha an 1502, data an la que muitos d'eilhes asséntan-se atrabéç de l cundado de Medinaceli ne ls bales de l Jalon i Jiloca a fugir de la represson.

Ne l caso aragonés, serie neçairo bolber a la época mudéjar anté 1526, data an la que las lheis de la cumberson forçosa de ls muçulmanos fui puosta an prática tamien para ls mudéjares aragoneses. Çtaca-se la porduçon de l mais amportante scritor aljamiado de l período mudéjar de nome coincido, l Mancebo de Arévalo, chegado an 1502 a Aragon. Screbiu lhibros de religion muçulmana: Tafçira, Sumário, Breve Compêndio e Calendário (títalos an pertués), çcubierto an 2002 por Bernabé Pons. Estas obras fúrun bulgarizadas cun frequéncia por mouriscos aragoneses, cumo amostra un Breve Compêndio adonde ousserba-se l'anterbençon de Baray de Reminyo,[1] alfaqui de Cadrete.

Manuscrito do Poema de Yusuf

L Poema de Yuçuf

[eiditar | eiditar código-fuonte]

La obra de lhiteratura aljamiada mais amportante de la época mudéjar ye l Poema de Yuçuf, scrito por un mourisco aragonés, cujo cuntenido reflete l comentairo a la sura XII de l Alcoron (Sūrat Yusuf), cumpletado cula Lenda dourada.

Menéndez Pidal datou-lo ne l seclo XIV i definiu la sue lhéngua cumo romance aragonés. L testo fala de la stória de José de l Génesis, segundo la berson de l Alcoron. Deste poema apenas cunserbórun-se uns trezentos uitenta bersos. Çtaca-se la sue capacidade para la spresson de momientos de grande lhirismo.

Época mourisca

[eiditar | eiditar código-fuonte]

Alifato mourisco, cun base na tabela de David Lopes, an sou lhibro "Testos an Aljamía Pertuesa" 1897

Ls mouriscos, oubrigados la se cumberter, manténen an pribado la sue religion i questumes. Para nun las perdíren, apoian-se na scrita destes testos nua grafie crítica pa ls crestianos, qu'antentan preserbar la cultura relegiosa, lhegal i lhiterária muçulmana. Antoce, muitos destes códices, siempre manuscritos, ancontrórun-se ne ls lhugares mais recónditos, scondidos antre las paredes dua casa ó anterrados. La maiorie destes testos ténen-se çcubierto al fazer obras nun eidifício ó de jeito casual, cumo l Poema de Yusuf, que fui achado nua caberna.

L'atebidade centra-se nas comarcas oucidentales de Aragon: Calatayud, Tarazona, Daroca, ... Screben-se testos de to tipo: Lhendas bíblicas: Stória de Ayud (Job), Racontamiento de Sulayman (Salomon), Lhenda de Musa (Moisés), Stória de l sacrifício de Ismail, ó la lhenda de Yusuf (José, filho de Jacó), i que retoma esta stória para cuntar l'ancuontro de José i Jacó passado uito décadas d'auséncia. Fui eiditada an 1888 por Guillén Robles i data de la purmeira metade de l XBI.

Tamien ancontramos stórias de la bida de 'Isa (Jasus): Nacimiento de 'Isa i de l filho dua bielha, Stória qu'acunteciu na época de 'Isa ó Jasus ressucita Sin, filho de Noé. Outro ciclo abundante narra passaiges de la bida i milagres de Maomé. Ne l ámbito pagon, segue biba antre ls mouriscos la figura de Alexandre, l Grande, cumo reflete l Recontamiento de l rei Alisandere.

Ancontramos tamien la tentatiba de preserbar la épica de ls purmeiros anhos de l Eislon, qu'abunda an eipisódios marabilhosos. Cabe çtacar-se l Lhibro de las batailhas, la Lhenda de l'alcácer d'ouro i la stória de l dragon cun Eilhi ibnu abi Talib, la Lhenda de Eilhi ibnu abi Talib i las quarenta donzelas, la "Lhenda de la muorte de Bilel ibnu Hamemah, pregoeiro de l annabi Muhamad" (profeta Maomé) ó la Lhenda de la cumberson de Omar.

Outro grupo de testos l cumprenden itinerairos ó guias de biaige cuja finalidade era ajudar ne l camino de l'eisílio als mouriscos spanholes, cumo l Itinerário de la Spanha la Turquie ó ls Abisos pa l caminante.

Tamien se screbírun tratados sotéricos, cumo l Lhibro de ls suonhos i l Lhibro de ls ditos marabilhosos, que cuntén to suorte de cunjuros, sortilégios i fórmulas çtinadas a l'adebinaçon.

Ambora la porduçon de prosa de fiçon nun ye dominante, podemos assinalar alguas obras, cumo l Recontamiento de Al-Miqdád i Al-Mayása, eiditada por Alberto Montaner Fruitos an 1988, que ye un eimaginatiba romance d'abinturas. Outras obras son L banho de Zarieb, Lhenda de la donzela Arcayona, Lhenda de ls dous amigos, Stória de la cidade de Allatón i de ls alcáncames, Ls fatos de Bulluqiya (ambas baseadas an cuntos de Las mil i ua nuites), L'arrependimiento de l çditado, un romance de biaige que, de jeito similar al Lhazarillo de Tormes, çcribe ls questumes de la bida de l seclo XVI ó la Stória de ls amores de Paris i Biana, traduçon dun lhibro de cabalharies que se ambientaba na sucesson al reino de la Fráncia. De caráter marabilhoso, ambora baseado na sura XBIII de l Coron, ye Dulkarnain (publicado tamien por Guillén Robles an 1888), ua personaige al que Alhá faborece cun poderes straordinairos pa la cunquista de nuobas tierras. Cuntén numerosos eipisódios subrenaturales, cumo un ne l que lhuita l demónio contra Aristóteles, que repersenta las fuorças de l bien i ye ajudado por Jedr (eidantificado por Manuel Albar cumo la poténcia bital), ne l sprito de Alexandre, l Grande nino.

Las obras an berso son mais scassas. Ambora podemos citar la lmadha d'alabança al annabí Muhammad (Eilogio an agabon de l profeta Maomé), l mais subressalente son las Coplas de l peregrino de Puey Monçon i l'obra poética de Mohamad Rabadan, obra i outor yá de l seclo XVII, qu'antecedírun an poucos anhos a la defenitiba spulson de ls mouriscos.

Las Coplas de l peregrino de Puey Monzón fúrun scritas por un morisco de l qual solo sabemos l que relata l poema: que biajou de l sou lhugar d'ourige, Pueyo de Monzón (hoije Pueyo de Santa Cruç) para Meca, an 1603, an cumprimiento de l deber eislámico. Segundo Lhasheras ye l melhor poema de l'aljamia aragonesa, cun eipisódios de grande beleza. L'obra, de setenta i nuobe coplas de dieç bersos otossílabos cun rima abraçada (abba) apareciu, segundo testemunho de Mariano de Panho "Al derribar ua casa antiga de la poboaçon de Almonacid de la Sierra (...) oculta ne l'oco i falsete que deixaba l duplo piso dun cómodo", cun to ua biblioteca i ls úteles típicos dua ouficina d'ancadernaçon.

Mohamad Rabadan, natural de Rueda de Jalón, screbiu un cunjunto de romances que que falan de questumes eislámicos i ne l que se çtaca la çcriçon de la natureza. Ls sous poemas trasmiten l sentimiento de marginaçon dun mourisco batizado na marra, bigiado na sue antemidade i perseguido, i amploran ajuda la Alá para alebiar este sofrimiento. Sue obra ye çtinada als sous semelhantes i la sue antençon ye catequética i moralizante. Antre l restante de la sue porduçon puoden-se citar la Stória genealógica de Maomé, Stória de l spanto de l die de l juízo, L çcurso de la luç, Canto de las lhunas i Ls nomes de Alá.

Refréncias

Modelo:Tradução/ref

Lhigaçones sternas

[eiditar | eiditar código-fuonte]